فیش و اتصالات

فیش و کانکتور چه تفاوتی دارند؟

در بازار ایران معمولاً به کانکتوری که روی انتهای کابل نصب می‌شود «فیش» می‌گوییم؛ اصطلاحاتی مثل فیش XLR، فیش RCA یا فیش اسپیکون هم از همینجا آمده‌اند.

Connector اصطلاح عمومی‌تری است و می‌تواند هم کانکتور روی کابل و هم سوکت نصب‌شده روی دستگاه، اسپیکر یا پنل را شامل شود.

برای مثال، Cable Connector روی انتهای کابل نصب می‌شود، در حالی که Chassis یا Panel Connector روی بدنه دستگاه، رک، اسپیکر، Stagebox یا پنل قرار می‌گیرد.

Coupler معمولاً برای متصل کردن دو کانکتور سازگار به یکدیگر استفاده می‌شود و Adapter برای تغییر نوع اتصال به کار می‌رود.

پس اگر قصد خرید کانکتور دارید، دانستن اینکه «XLR می‌خواهم» همیشه کافی نیست. باید مشخص باشد XLR نری می‌خواهید یا مادگی، مدل کابلی لازم دارید یا پنلی و قرار است این اتصال در چه مسیری استفاده شود.

انواع پرکاربرد فیش و کانکتور

هر سیستم با توجه به نوع سیگنال و تجهیزات خود از کانکتورهای متفاوتی استفاده می‌کند. بعضی مدل‌ها بیشتر در Audio دیده می‌شوند و بعضی دیگر در نورپردازی، شبکه، تصویر یا برق کاربرد دارند.

XLR؛ فقط برای میکروفن نیست

XLR یکی از شناخته‌شده‌ترین کانکتورها در تجهیزات حرفه‌ای صوتی و نورپردازی است. مدل سه‌پین آن را زیاد روی میکروفن، میکسر، Audio Interface، پردازنده‌های صوتی و اسپیکرهای اکتیو می‌بینیم و یکی از اتصالات رایج برای انتقال صدای Balanced است.

با این حال، هر XLR سه‌پینی را نباید «فیش میکروفن» در نظر گرفت.

این خانواده از کانکتورها در کاربردهای دیگری هم استفاده می‌شود و مدل‌های مختلفی با تعداد پین متفاوت دارد. برای مثال XLR پنج‌پین در بسیاری از تجهیزات حرفه‌ای DMX دیده می‌شود.

بنابراین اگر قصد تعویض یا ساخت یک کابل را دارید، بهتر است علاوه بر شکل کانکتور و تعداد پین، کاربرد واقعی آن را هم بدانید.

فیش جک TS و TRS

فیش‌های Jack در اندازه‌های مختلف تولید می‌شوند که 6.35 و 3.5 میلی‌متر از رایج‌ترین آن‌ها در تجهیزات صوتی هستند.

مدل TS دو Contact دارد و در Audio معمولاً برای اتصال‌های Mono Unbalanced، مثل بسیاری از کابل‌های گیتار، استفاده می‌شود.

TRS سه Contact دارد، اما سه قسمتی بودن فیش به معنی استریو بودن آن نیست. یک TRS می‌تواند در یک دستگاه برای Stereo استفاده شود و در دستگاهی دیگر یک سیگنال Mono Balanced را منتقل کند. کاربردهایی مثل Insert نیز ممکن است از همین نوع کانکتور استفاده کنند.

به همین دلیل هنگام انتخاب فیش جک، علاوه بر TS یا TRS بودن، نوع ورودی و خروجی دستگاه را هم بررسی کنید.

کانکتور RCA

RCA را می‌توان در بسیاری از تجهیزات صوتی، DJ و AV پیدا کرد. برای صدای استریو معمولاً دو کانکتور مجزا برای کانال چپ و راست در نظر گرفته می‌شود.

با این حال، RCA فقط مخصوص Analog Audio نیست. همین شکل کانکتور در بعضی سیستم‌ها برای سیگنال‌های دیجیتال یا Video نیز استفاده شده است.

بنابراین مشابه بودن فیش‌ها لزوماً به معنی مشابه بودن کابل و سیگنالی که از آن‌ها عبور می‌کند نیست.

speakON؛ اتصال رایج اسپیکر پسیو

speakON برای اتصال مسیر Speaker Level، مانند خروجی Amplifier به Passive Speaker، بسیار رایج است. مکانیزم قفل‌شونده و ساختار آن باعث شده در سیستم‌های PA، اجرای زنده و Rental کاربرد زیادی داشته باشد.

این کانکتورها در مدل‌های مختلف با تعداد Pole متفاوت تولید می‌شوند. برای مثال در مدل چهارپین با Contactهایی مانند 1+، 1–، 2+ و 2– روبه‌رو می‌شوید.

وجود چهار Contact البته به این معنی نیست که حتماً هر چهار رشته داخل کابل استفاده شده‌اند. ممکن است یک کابل چهارپین فقط از یک زوج استفاده کند یا در یک سیستم Bi-Amp و چندراهه، زوج‌های مختلف وظایف جداگانه‌ای داشته باشند.

بنابراین اگر با یک سیستم از قبل سیم‌کشی‌شده سروکار دارید، بهتر است Wiring واقعی آن را هم بدانید.

کانکتورهای شبکه، تصویر و برق

فیش و کانکتور فقط به تجهیزات صوتی محدود نمی‌شود. در سیستم‌های حرفه‌ای AV، شبکه، Video و برق نیز خانواده‌های مختلفی از کانکتورها استفاده می‌شوند.

RJ45 و etherCON

RJ45 در تجهیزات شبکه و بسیاری از سیستم‌های Audio و Lighting تحت شبکه دیده می‌شود. Dante، AES50، Art-Net و sACN نمونه‌هایی از سیستم‌ها و پروتکل‌هایی هستند که ممکن است روی بسترهای شبکه‌ای کار کنند.

اما وجود یک پورت RJ45 روی دستگاه به این معنی نیست که دستگاه حتماً از یکی از این پروتکل‌ها پشتیبانی می‌کند. برای تشخیص آن باید مشخصات خود دستگاه بررسی شود.

etherCON نیز یک پروتکل شبکه جدید نیست. این سیستم در اصل اتصال RJ45 را داخل یک Housing مقاوم‌تر و قفل‌شونده قرار می‌دهد تا برای شرایط حرفه‌ای، اجرا و جابه‌جایی مداوم مناسب‌تر باشد.

کانکتور BNC

BNC یک کانکتور Coaxial با مکانیزم قفل Bayonet است که در Video، Broadcast، RF و تجهیزات مختلف دیگر استفاده می‌شود.

مدل‌های 50 و 75 اهم آن برای کاربردهای متفاوتی طراحی شده‌اند. مخصوصاً در سیستم‌های Video و SDI، فقط اینکه یک BNC از نظر فیزیکی به سوکت متصل شود کافی نیست؛ کابل و کانکتور باید از نظر Impedance و مشخصات موردنیاز مسیر نیز مناسب باشند.

powerCON و IEC

برای تأمین برق تجهیزات نیز کانکتورهای مختلفی وجود دارد.

powerCON در بسیاری از تجهیزات حرفه‌ای صوتی و نورپردازی استفاده می‌شود و یکی از ویژگی‌های مهم آن، اتصال قفل‌شونده است.

در مقابل، خانواده IEC را در تعداد زیادی از تجهیزات الکترونیکی می‌بینیم. ترکیب شناخته‌شده C13/C14 نمونه‌ای رایج است که روی کامپیوترها، تجهیزات رک، پردازنده‌ها و بسیاری از دستگاه‌های صوتی استفاده می‌شود.

نوع ورودی دستگاه مشخص می‌کند کدام کانکتور موردنیاز است و نمی‌توان این دو خانواده را به‌صورت عمومی جایگزین یکدیگر دانست.

همچنین speakON و powerCON را با یکدیگر اشتباه نگیرید. با وجود بعضی شباهت‌های ظاهری، speakON برای اتصال اسپیکر و powerCON برای برق طراحی شده‌اند و کاربرد کاملاً متفاوتی دارند.

هنگام خرید فیش و کانکتور چه چیزهایی را بررسی کنیم؟

بهتر است انتخاب را با این سؤال شروع کنید که قرار است از این اتصال چه چیزی عبور کند؟

سیگنال میکروفن است؟ Line Level؟ خروجی آمپلی‌فایر؟ DMX؟ شبکه؟ Video یا برق؟

بعد از مشخص شدن کاربرد، انتخاب کانکتور بسیار ساده‌تر می‌شود.

تعداد Pin یا Pole، نری یا مادگی بودن، نوع Cable یا Chassis Connector، قطر کابل، روش اتصال سیم‌ها و نوع Locking از مشخصاتی هستند که باید با کاربرد شما هماهنگ باشند.

روش اتصال سیم نیز در مدل‌های مختلف متفاوت است. بعضی کانکتورها Solder می‌شوند، بعضی از اتصال Screw استفاده می‌کنند و برخی مدل‌ها برای Crimp طراحی شده‌اند.

در کانکتورهای کابلی، Strain Relief نیز بخش مهمی از ساختار است. وظیفه آن این است که هنگام کشیده شدن یا خم شدن کابل، فشار مستقیماً به سیم‌ها، Contactها یا محل لحیم منتقل نشود.

این موضوع در اجرای زنده و Rental اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، چون کابل‌ها مرتب باز و جمع می‌شوند و فشار مکانیکی بیشتری تحمل می‌کنند.

برای بعضی کاربردها مشخصات دیگری هم مطرح می‌شود. Impedance در مسیرهایی مثل RF و Video اهمیت دارد و در اتصالات برق یا Speaker Level باید مشخصات جریان و ولتاژ را هم در نظر گرفت. اگر اتصال در فضای باز انجام می‌شود، شرایط محیطی و IP Rating نیز می‌تواند وارد انتخاب شود.

فقط از روی ظاهر کانکتور تصمیم نگیرید

بسیاری از اشتباه‌ها زمانی اتفاق می‌افتند که کانکتور فقط از روی ظاهر انتخاب می‌شود.

دو XLR مشابه می‌توانند در دو کاربرد متفاوت استفاده شوند. TRS ممکن است Stereo باشد یا Mono Balanced. RJ45 شکل اتصال را نشان می‌دهد، نه پروتکل شبکه را. BNC نیز صرفاً به دلیل اینکه به سوکت متصل می‌شود، الزاماً برای هر مسیر Video یا RF مناسب نیست.

حتی ویژگی‌هایی مثل روکش طلایی، بدنه بزرگ‌تر یا وزن بیشتر هم به‌تنهایی چیزی درباره کیفیت واقعی اتصال نمی‌گویند.

کیفیت Contactها، طراحی مکانیکی، Strain Relief، سیستم Locking، سازگاری با کابل و مناسب بودن کانکتور برای کاربرد موردنظر، در عمل اهمیت بیشتری دارند.